به گزارش ثریا حوزه علمیه قم به عنوان شریان حیاتی معارف اهل‌بیت (ع) در سده‌های اخیر، همواره نیازمند فضاها و بسترهایی بوده است که نه تنها پاسخگوی نیازهای عبادی و آموزشی زمانه خود باشند، بلکه نمادی از اقتدار علمی و استقلال مذهب تشیع را به جهان معاصر و نسل‌های آینده مخابره کنند. در میان تمام بناها و آثاری که در مجاورت بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها) شکل گرفته‌اند، «مسجد اعظم قم» جایگاهی بی‌بدیل و ساختاری منحصربه‌فرد دارد.

این بنای عظیم و باشکوه که بی‌پردگی هنر معماری اسلامی و دوراندیشی مرجعیت شیعه را به نمایش می‌گذارد، یادگار جاودان زعیم بزرگ جهان تشیع، حضرت آیت‌الله‌ سید حسین طباطبایی بروجردی است. تبیین ابعاد گوناگون ساخت این مسجد، نقش محوری آیت‌الله بروجردی در تحقق این پروژه بزرگ، لزوم تاریخی و مذهبی ایجاد چنین بنایی، جزئیات مهندسی و کاشی‌کاری‌های بدیع آن، و در نهایت پایگاه‌سازی علمی و فرهنگی که از طریق تأسیس کتابخانه و مَدرس‌های تراز اول صورت گرفت، شاکله اصلی این گزارش را تشکیل می‌دهد تا نشان دهد چگونه یک بنای مذهبی می‌تواند فراتر از کارکرد اولیه خود، به نمادی از پویایی فقهی و استواری نهاد مرجعیت بدل شود.

ضرورت‌های تاریخی و انگیزه‌های دینی در اندیشه زعیم جهان تشیع

برای درک انگیزه و چرایی ساخت مسجد اعظم توسط آیت‌الله‌ بروجردی، باید وضعیت کالبدی و اجتماعی شهر قم و حوزه علمیه را در دهه ۱۳۳۰ شمسی مورد بازخوانی قرار داد. در آن دوران، اگرچه شهر قم به برکت حضور مراجع بزرگ و به‌ویژه هجرت تاریخی آیت‌الله بروجردی به این شهر، به مرکز ثقل علمی جهان اسلام تبدیل شده بود، اما از نظر زیرساخت‌های فیزیکی و فضاهای سرپوشیده مذهبی با محدودیت‌های شدیدی مواجه بود.

در روزهای اعیاد، ایام سوگواری و زمان‌های پیک حضور زائران، حرم مطهر حضرت معصومه (ع) و صحن‌های تابعه آن گنجایش پذیرش خیل عظیم مشتاقان را نداشت و زوار برای انجام فرائض دینی و سنن مذهبی در مضیقه و سختی فراوان بودند. از سوی دیگر، بافت شهری پیرامون حرم مطهر در ضلع غربی، جلوه‌ای نابسامان و آشفته داشت؛ وجود خانه‌های شخصی قدیمی، مسافرخانه‌های تاریک، تودرتو و بدنما در این بخش، نه تنها با ابهت و معنویت بارگاه فاطمی همخوانی نداشت، بلکه از نظر بصری و بهداشتی نیز چهره ناخوشایندی به کانون معنوی شهر بخشیده بود. سه طرف صحن حرم مطهر به وسیله مدرسه فیضیه، میدان آستانه و خیابان صحن موزه احاطه شده بود و تنها همین ضلع غربی باقی مانده بود که با وضعیت نامناسب خود باعث نگرانی و ناراحتی عمومی می‌شد.

آیت‌الله‌ بروجردی با درک عمیق از این خلل کالبدی و با دیدگاهی جامع‌نگر، تصمیم گرفتند گامی تاریخی برای رفع این نقیصه بردارند. انگیزه ایشان صرفاً ساخت یک مصلای ساده نبود، بلکه قصد داشتند مرکزی چندمنظوره، وسیع و ماندگار ایجاد کنند که هم اتصال معنوی به حرم مطهر را تقویت کند، هم پناهگاهی وسیع برای زائران در ایام بارندگی و سرما باشد، و هم به عنوان مَدرسی بزرگ برای دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم ایفای نقش کند.

ایشان با اراده‌ای پولادین و با اتکا به منابع مالی شرعی و تبرعات مردمی بدون وابستگی به بودجه‌های حکومتی عصر پهلوی، اقدام به خریداری مسافرخانه‌ها و خانه‌های شخصی این محدوده نمودند. فرآیند استملاک این اراضی با دقت فقهی و رضایت کامل مالکان انجام شد و پس از تخریب بافت فرسوده، زمینه‌های لازم برای برپایی مسجدی که نام «اعظم» به حق برازنده آن بود، فراهم گردید.

در نهایت، در روز یازدهم ذی‌القعده سال ۱۳۷۴ هجری قمری مصادف با ۲۱ تیرماه ۱۳۳۳ شمسی و همزمان با سالروز ولادت باسعادت امام رضا (علیه‌السلام)، طی مراسمی پرشکوه و با حضور علما، فضلا و اقشار مختلف مردم، اولین کلنگ بنای مسجد به دست مبارک آیت‌الله بروجردی به زمین زده شد تا فصلی نوین در تاریخ معماری مذهبی ایران آغاز شود.

تلفیق شاهکار معماری سنتی و استواری مهندسی مدرن برای هزاره آینده

یکی از شاخص‌ترین ابعاد مسجد اعظم قم، ساختار معماری و مهندسی منحصربه‌فرد آن است. آیت‌الله بروجردی با هوشمندی فراوان، اجرای این پروژه عظیم را به معمار نام‌آور و چیره دست ایرانی، استاد حسین لرزاده سپردند. لرزاده با تلفیق اصالت معماری سنتی ایرانی-اسلامی و به‌کارگیری اصول نوین ساختمان‌سازی، بنایی را پایه‌ریزی کرد که از نظر استحکام و دوام ساختاری در زمره کم‌نظیرترین ابنیه قرن حاضر قرار می‌گیرد.

کارشناسان ارشد معماری و سازه با بررسی پی‌ریزی‌های عمیق، ضخامت دیوارها و نوع مصالح به‌کاررفته در این بنا، عمری هزارساله را برای آن پیش‌بینی کرده‌اند؛ توصیفی که نشان‌دهنده نگرش آینده‌نگرانه بنیان‌گذار آن برای بقای این پایگاه مذهبی در سده‌های متمادی است.

مسجد اعظم با مساحتی در حدود ۱۲ هزار متر مربع، ساختاری چهارشبستانی دارد. گنبد عظمت‌بخش مسجد با ارتفاع و قطری چشمگیر، بدون استفاده از ستون‌های میانیِ مخلّ دید، بر روی پایه‌های مستحکم بنا شده است تا فضایی یکپارچه و وسیع را برای نمازگزاران و شاگردان مکتب فقهی فراهم آورد. این گنبد باشکوه با کاشی‌های لاجوردی و کتیبه‌های قرآنیِ معرق، جلوه‌ای ملکوت‌گونه به آسمان قم بخشیده است.

گلدسته‌ها و مناره‌های بلند مسجد نیز با تناسبات دقیق هندسی، ساختاری متوازن را در کنار گنبد ایجاد کرده‌اند. در حوزه تزئینات، مسجد اعظم تجلی‌گاه هنر کاشی‌کاری سنتی در دوره معاصر است. استفاده از کاشی‌های هفت‌رنگ و معرق با طرح‌های اسلیمی، ختایی و گره‌چینی‌های پیچیده، در جای‌جای شبستان‌ها، محراب و ایوان‌های مسجد به چشم می‌خورد. محراب اصلی مسجد با مقرنس‌کاری‌های چندطبقه و خطوط ثلث متمایز، یکی از شاهکارهای هنر اسلامی محسوب می‌شود که چشم هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌کند.

این دقت در ساخت و شکوه بصری باعث شد که حتی در دوران ساخت و پس از آن، برخی از افراد سطحی‌نگر به هزینه‌های بنا خرده بگیرند؛ اما همان‌طور که تاریخ‌نگاران اشاره کرده‌اند، ساخت این بنای عظیم همانند اقدام شاه‌عباس صفوی در ساخت مساجد اصفهان، سندی بر عظمت، تمدن‌سازی و اقتدار مذهب تشیع در برابر دیدگان جهانیان و مستشرقین است و به عنوان میراثی ماندگار برای شیعیان قلمداد می‌شود.

اگرچه کالبد و فیزیک مسجد اعظم شاهکاری هنری است، اما روح جاری در این مسجد به واسطه فعالیت‌های علمی و درسی آن معنا پیدا می‌کند. با اتمام بخش‌های عمده‌ای از ساختمان مسجد، این مکان به سرعت به اصلی‌ترین و پرجمعیت‌ترین مَدرس حوزه علمیه قم تبدیل شد. شخص آیت‌الله‌ بروجردی با انتقال کرسی درس خارج فقه و اصول خود به این مسجد، به آن مشروعیت و رونقی بی‌سابقه بخشیدند. درس خارج ایشان که با حضور صدها تن از فضلا و مجتهدان برجسته برگزار می‌شد، پرجمعیت‌ترین درس حوزه در آن روزگار بود و فضای وسیع شبستان‌های مسجد اعظم توانست این حجم از پویندگان دانش را در خود جای دهد.

پس از رحلت آیت‌الله بروجردی، این سنت علمی نه تنها متوقف نشد، بلکه با استقرار کرسی‌های تدریس مراجع عظام تقلید بعدی، ابعاد گسترده‌تری به خود گرفت. مراجع بزرگی همچون آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، وحید خراسانی و دیگر اعاظم حوزه، مسجد اعظم را به عنوان پایگاه اصلی تبیین فقه اهل‌بیت (ع) برگزیدند.

روزانه هزاران طلبه در شبستان‌های مختلف این مسجد گرد هم می‌آیند تا عالی‌ترین سطوح علمی حوزه را فرا بگیرند. این کارکرد دوگانه عبادی-آموزشی سبب شده است که مسجد اعظم در طول هفتاد سال گذشته، کارخانه‌ای بزرگ برای پرورش مجتهدان، قاضیان، نویسندگان و رهبران فکری جامعه اسلامی باشد و نقش کلیدی در حفظ و ارتقای پویایی علمی حوزه علمیه قم ایفا کند.

کتابخانه مسجد اعظم؛ گنجینه‌ای از خطوط کهن و معارف بشری

یکی دیگر از جلوه‌های دوراندیشی فرهنگی حضرت آیت‌الله بروجردی، تأسیس کتابخانه‌ای مجلل و مجهز در ضلع غربی مسجد اعظم است. ایشان به خوبی می‌دانستند که یک پایگاه بزرگ دینی بدون پشتوانه کتاب و منابع تحقیق، کامل نخواهد بود. از این رو، پس از آغاز بنای مسجد، تصمیم خود را مبنی بر ایجاد کتابخانه‌ای مهم اعلام کردند. این تصمیم با استقبال گسترده جامعه علمی و متدینین مواجه شد و سیل اهدای کتاب‌های چاپی و نسخه‌های خطی نفیس به سوی این مرکز سرازیر گردید.

کتابخانه مسجد اعظم قم با داشتن مخزنی بسیار بزرگ، قفسه‌بندی‌های آهنی اساسی و سالن‌های مطالعه وسیع، به سرعت در زمره بزرگ‌ترین و غنی‌ترین کتابخانه‌های کشور قرار گرفت. این کتابخانه مأمن هزاران نسخه خطی نادر، کتاب‌های چاپ سنگی و منابع مرجع در علوم اسلامی، تاریخ، ادبیات و فلسفه است. پژوهشگران و طلاب حوزه علمیه با حضور در این فضای آرام و علمی که امروزه به تجهیزات نوین دیجیتال و بانک‌های اطلاعاتی نیز مجهز شده است، به تحقیق و تتبع می‌پردازند. این کتابخانه در واقع ضلع سوم مثلثی است که ضلع اول آن عبادت (مسجد)، ضلع دوم آن آموزش (مَدرس) و ضلع سوم آن پژوهش (کتابخانه) است و ساختاری جامع برای یک مجتمع عالی مذهبی ایجاد کرده است.

ارتباط عاطفی و وجودی آیت‌الله‌ بروجردی با مسجد اعظم، با مرگ ایشان قطع نشد، بلکه به شکلی ابدی پیوند خورد. در شوال سال ۱۳۸۰ هجری قمری (فروردین ۱۳۴۰ شمسی)، هنگامی که روح بلند این مرجع بزرگ به ملکوت اعلی پیوست و جهان تشیع در سوگی عظیم فرو رفت، پیکر مطهر ایشان بنا بر وصیت و تمایل خودشان، در بخش ورودی مسجد اعظم (کریدور متصل به حرم مطهر) به خاک سپرده شد. آرامگاه ایشان که امروزه زیارتگاه زائران و ارادتمندان به مقام مرجعیت است، همواره به عنوان یادآوری از اخلاص مردی است که تمام هستی و اعتبار خود را وقف اعتلای کلمة‌الله و رفاه حال زائران ساخت. قرار گرفتن قبر ایشان در مسیر ورود به مسجد، گویی نمادی از فروتنی عالمانه‌ای است که خود را فرش راه نمازگزاران و جویندگان علم قرار داده است.

مسجد اعظم قم صرفاً یک بنای خشتی و کاشی‌کاری شده نیست، بلکه شناسنامه عینی یک دوران از تاریخ تشیع است؛ دورانی که در آن، مرجعیت شیعه با اتکا به پایگاه مردمی خود و با استقلال کامل، دست به خلق آثاری می‌زد که تا قرن‌ها پناهگاه فکری و مذهبی امت اسلام باقی بماند. مجاورت با بارگاه فاطمی، معماری اصیل و مستحکم استاد لرزاده، کرسی‌های درس پررونق، گنجینه کتابخانه و در نهایت تربت پاک آیت‌الله بروجردی، همگی دست به دست هم داده‌اند تا مسجد اعظم به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مفاخر اسلامی و قلب تپنده حوزه علمیه قم، همچنان درخشان و استوار به سوی آینده گام بردارد و رسالت تاریخی خود را در پاسداری از فرهنگ اهل‌بیت (ع) به انجام برساند.